Automaticity เมื่อนักบินอยู่ในโหมด ‘ออโต้ไพลอต’

นี่คือความสามารถในการทำบางสิ่งโดยไม่ต้องคิด ไม่ต้องใช้สมองไปจดจ่อกับรายละเอียดเล็กๆน้อยๆอีกต่อไป เพราะร่างกายและสมองได้ฝึกซ้ำๆ จนกลายเป็น ‘พฤติกรรมอัตโนมัติ’

.

ถ้าเปรียบกับไฟ Automaticity ไม่ใช่ไฟที่ร้อนแรงจนควบคุมไม่ได้ (แบบ Overconfidence)

.

และไม่ใช่ไฟที่มอดดับจนหมดแรง (แบบ Resignation)

.

แต่มันคือ ไฟที่ลุกอยู่เงียบๆ อุ่นพอให้เดินไปข้างหน้าได้ แต่บางครั้งก็เผลอพาเราให้เดินไปผิดทิศผิดทาง

.

…..

1. Automaticity ในชีวิตประจำวันของพวกเราทุกคนพบได้บ่อยมาก

.

ทุกคนต่างมีประสบการณ์เหล่านี้

.

– คุณขับรถไปทำงานจนถึงที่ทำงาน แต่กลับจำไม่ได้เลยว่าผ่านสี่แยกไหนมาบ้าง

– คุณตั้งใจจะไปซื้อของที่ห้างหลังเลิกงาน แต่พอเลี้ยวรถออกจากที่ทำงาน ดันขับไปทางที่จะกลับบ้านแทน เพราะกลับเส้นทางนั้นทุกวัน

– คุณฟังเพลงไปด้วย ล้างจานไปด้วย แล้วจานก็สะอาดโดยแทบไม่ได้ใช้สมองคิดควบคุมอะไรเลย

.

นี่แหละคือ ชีวิตในโหมด ‘ออโต้ไพลอต’

.

ร่างกายกำลังทำงานแทนสมอง

.

ข้อดี คือมันช่วยประหยัดพลังงานของสมอง ทำให้เราเหลือพื้นที่ไปคิดเรื่องอื่น

.

ข้อเสีย คือ มันอาจพาเราไปผิดทิศผิดทางโดยไม่รู้ตัว

.

…..

.

2. คุณลักษณะทั่วไป (common characteristics) ที่มักพบในพฤติกรรมแบบอัตโนมัติ

.

ถ้ากิจกรรมใด เริ่มมีลักษณะเหล่านี้ แปลว่ามันกำลังเข้าสู่โหมด Automaticity

(ไม่จำเป็นต้องครบทั้ง 4 องค์ประกอบทุกครั้ง แต่ส่วนใหญ่จะเห็นภาพรวมแบบนี้)

.

2.1 Lower Awareness (การรับรู้ต่ำลง)

.

เราทำสิ่งต่างๆ โดยไม่รู้ตัว เช่น ขับรถถึงบ้านแล้วจำไม่ได้ว่าผ่านเส้นทางใดมาบ้าง

.

2.2 Unclear Intentionality (ความตั้งใจไม่ชัดเจน)

.

พฤติกรรมเริ่มขึ้นเองโดยไม่ต้องตั้งใจ เช่น เอื้อมมือหาสวิตช์ไฟเมื่อเข้าห้องมืด

.

2.3 High Efficiency (ประสิทธิภาพสูง)

.

ใช้พลังงานสมองน้อย ทำได้อย่างคล่องแคล่ว เช่น ผูกเชือกรองเท้าไปพร้อมกับคุยโทรศัพท์ไปด้วย

.

2.4 Low Controllability (การควบคุมต่ำ)

.

บางครั้งหยุดไม่ได้แม้รู้ว่าผิด เช่น เคยชินขับรถเลี้ยวเข้าซอยบ้าน ทั้งๆที่ตั้งใจจะไปที่อื่น

…..

นี่คือเหตุผลว่าทำไมเราถึง ‘ขับรถผิดทาง’ หรือ ‘ทำงานไปเรื่อยๆโดยไม่ได้ใส่ใจกับรายละเอียดจริงๆ’

ดังนั้น ถ้าเจอกิจกรรมใดที่ไม่ต้องคิดเยอะ ทำได้เอง ใช้พลังงานน้อย และบางครั้งหยุดยาก นั่นคือกิจกรรมที่เข้าสู่โหมด Automaticity แล้ว

…..

3. เมื่อ Automaticity อยู่ในห้องนักบิน

.

ในโลกการบิน Automaticity เปรียบได้กับพรสวรรค์ ที่นักบินทุกคนมี เมื่อไหร่ที่นักบินควบคุมเครื่องได้ดั่งใจนึก หรือ รู้สึกว่า ‘มันอยู่ไม้อยู่มือ’

.

การฝึกบินซ้ำๆ จน ‘เครื่องมือ อุปกรณ์ คันบังคับ และกล้ามเนื้อ’ ทำงานได้เองโดยไม่ต้องคิดเยอะ ช่วยให้นักบินเหลือพื้นที่ในสมองไปจัดการกับสิ่งต่างๆที่อยู่รายล้อมตัว เช่น การประเมินสภาพอากาศ การติดต่อวิทยุ หรือการแก้ไขปัญหาฉุกเฉิน

.

แต่ในอีกมุมหนึ่ง มันคือกับดักที่อันตราย

.

การทำ Checklist แบบ ‘ทำไปโดยไม่รู้ตัว’ พูดไปไป เช็กไป แต่ไม่ได้มองจริงๆ ว่าสวิตช์ถูกเปิดหรือไม่ ว่ามือไปแตะปุ่มถูกต้องหรือไม่

.

หรือแฝงมากับ Expectation Bias ที่ทำให้คิดว่า “มันน่าจะถูกอยู่แล้ว” ทั้งๆที่จริงๆ แล้ว มันไม่ใช่

.

หลายอุบัติเหตุทางการบินในอดีตเกิดขึ้นเพราะ นักบินทำตามรูทีน (Routine) จนหลงลืมการตระหนักรู้ เพราะความคุ้นเคยที่มากเกินไป อาจกลายเป็นศัตรูเงียบได้เสมอ

…..

4. Automaticity ในชีวิตคนทั่วไป

.

เรื่องนี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในห้องนักบิน แต่เกิดขึ้นในชีวิตของเราทุกวัน

.

พนักงานออฟฟิศที่เปิดอีเมลแล้วตอบเมลแบบ ‘ก๊อบปี้’ วลีเดิมๆ โดยไม่ไตร่ตรองว่าข้อความนั้นสอดคล้องกับสถานการณ์หรือไม่

.

คู่รักที่มีความสัมพันธ์กันในลักษณะ ‘ทำทุกอย่างเป็นรูทีน’ จนวันหนึ่งรู้ตัวอีกที ความสัมพันธ์ก็แทบจะว่างเปล่า

.

คนทำงานที่เดินเข้าออฟฟิศ ทำงานเหมือนเครื่องจักรไปวันๆ ไม่ได้ถามตัวเองเลยว่า “ฉันยังรักสิ่งที่กำลังทำอยู่ไหม?”

.

ชีวิตที่เต็มไปด้วย Automaticity คือชีวิตที่ เคลื่อนไหว แต่ไม่ได้ตื่นรู้

.

เรากำลัง ‘ขับรถไปตามทาง’ โดยไม่เคยถามเลยว่า .. ระหว่างทางและปลายทางนั้นตรงกับสิ่งที่เราอยากไปจริงๆ หรือเปล่า

…..

5. วิธีใช้ Automaticity อย่างถูกต้อง

.

Automaticity ไม่ใช่สิ่งที่เลวร้าย มันคือเครื่องมือที่ทรงพลังหากเรารู้จักควบคุมเป็น

.

หลักการง่ายๆ คือ

.

สิ่งที่ต้อง ‘อาศัยความชำนาญ ทักษะเฉพาะที่ต้องเพาะบ่ม’ สามารถใช้ Automaticity ได้

.

สิ่งที่ต้องการ “ความตื่นรู้และการตรวจสอบ” ต้องไม่ปล่อยให้เป็น Automaticity

.

ตัวอย่างสำหรับนักบิน เช่น Emergency Procedure ที่ซ้อมบ่อย ๆ = ควรฝึกจน Automaticity กลายเป็นสัญชาตญาณที่ทำแล้วไม่พลาด และรู้ว่าแบบไหนต้องเปิดเช็กลิสต์ แบบไหนไม่ต้องเปิด แต่ต้องแก้ไขได้โดยอัตโนมัติ ถูกต้อง และแม่นยำ

.

ตัวอย่างสำหรับชีวิตประจำวัน เช่น แปรงฟัน ออกกำลังกาย กินอาหารที่มีประโยชน์ = ทำให้เป็น Automaticity จะส่งผลดีต่อสุขภาพ

.

การตัดสินใจเรื่องสำคัญต่างๆ เช่น ลงทุน เปลี่ยนงาน เลือกคู่ชีวิต = ห้ามทำในโหมด Automaticity เพราะต้องใช้ สติและการใคร่ครวญ

…..

สรุปแล้ว Automaticity คือดาบสองคม

.

มันช่วยให้เราทำสิ่งต่างๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่หากขาดการตระหนักรู้ มันอาจพาเรา ‘เดินผิดทางโดยไม่รู้ตัว’

.

เหมือนประโยคที่บอกว่า

“Skill saves time. Awareness saves lives.”

<ทักษะอาจช่วยให้ประหยัดเวลา แต่สติเท่านั้นที่ทำให้เรารอด>

.

ใช้ชีวิตในห้องนักบิน ก็ไม่ต่างกับการใช้ชีวิตประจำวัน

จงใช้ Automaticity เป็นผู้ช่วย แต่ให้สติเป็นผู้กำกับเสมอ

.

…..

.

เกร็ดความรู้เสริม

.

– Muscle Memory คือความสามารถที่กล้ามเนื้อทำงานตามความเคยชิน เช่น การเล่นดนตรีหรือพิมพ์ดีด

– Expectation Bias คือการเชื่อว่าสิ่งที่เราคุ้นชินจะต้องถูกต้องเสมอ ทั้งๆที่ความจริง อาจผิด

– Checklists in Aviation ถูกออกแบบมาเพื่อ ‘ชะลอ’ Automaticity และบังคับให้สมองกลับมาตื่นรู้

.

.

อ่านบทความอื่นๆได้ใน Facebook Page : Hovering Inspirations 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61558412223812&mibextid=ZbWKwL