การออกแบบห้องนักบิน (Cockpit Design) เบื้องลึกที่มีมากกว่าความสวยงาม

ว่ากันว่า .. “ชีวิตบนท้องฟ้า .. บางช่วงบางตอนขึ้นอยู่กับการเอื้อมมือไปถูกปุ่มหรือไม่ ในจังหวะที่สมองยังตัดสินใจบางอย่างไม่ทัน”

.

ถามว่า .. ปุ่มเยอะ = ยิ่งซับซ้อน หรือ ปลอดภัย ?

.

เวลาคนทั่วไปที่ไม่ได้อยู่ในแวดวงการบินได้มีโอกาสขึ้นมาเยี่ยมชมเฮลิคอปเตอร์หรือเครื่องบิน โดยเฉพาะเครื่องลำใหญ่ๆ คำถามแรกมักไม่ใช่เรื่องปีก ไม่ใช่เรื่องใบพัด แต่คือ “ทำไมปุ่มมันเยอะขนาดนี้ !?”

.

หลายคนสงสัยว่า ทำไมนักบินถึงต้องคอนโทรลเครื่องที่มี หน้าจอหลายจอ สวิตช์หลายร้อยตัว แถมบนคันบังคับ ก็ยังมีปุ่มเล็กปุ่มน้อยเต็มไปหมด

.

แต่น้อยคนจะรู้ว่า ทุกอย่างถูกจัดวางไว้ ‘โดยตั้งใจ’ ทั้งสิ้น

.

และเบื้องหลังของการจัดวางตำแหน่งแต่ละจุด แต่ละพื้นที่นั้น มันคือการผสมผสานระหว่าง วิศวกรรมมนุษย์ (Human Factors Engineering) จิตวิทยาการรับรู้ (Cognitive Psychology) สรีรศาสตร์ (Ergonomics)

และประสบการณ์ที่แลกมาด้วยชีวิตจริงของนักบินจริงในอดีต

.

ห้องนักบินนั้น ถูกออกแบบให้มนุษย์ ‘อยู่รอด’ ไม่ใช่เพียงแค่ ‘อยู่ได้’

.

หลักการออกแบบห้องนักบินไม่ใช่แค่ทำให้ดูดี

.

แต่คือการออกแบบเพื่อให้มนุษย์สามารถรับมือภายใต้สถานการณ์ที่มีความกดดันสูงสุด

.

ยกตัวอย่างเช่น

.

– จุดวางสายตา (Design Eye Point) ถูกกำหนดไว้ให้มองเห็น ทั้งหน้าจอและเส้นขอบฟ้าภายนอก โดยไม่ต้องขยับหัวมาก

– ตำแหน่งเบาะและระยะเอื้อม ต้องพอดีกับขนาดของร่างกาย โดยออกแบบให้เหมาะกับนักบินตามค่าเฉลี่ย 90% ของประชากร

โดยยอมให้ 5% ที่ตัวเล็กที่สุด และ 5% ที่ตัวใหญ่ที่สุดอยู่นอกเกณฑ์ (อ้างอิงจาก NATO Anthropometric Data – ชุดข้อมูลทางสรีรวิทยาที่รวบรวมขนาดสัดส่วนของร่างกายมนุษย์จากประชากรในกลุ่มประเทศสมาชิก NATO โดยเฉพาะกลุ่มที่ทำงานในงานที่ต้องการความแม่นยำสูง เช่น นักบิน ทหาร และลูกเรือ)

– อุปกรณ์และคันควบคุมสำคัญต่างๆ เช่น landing gear หรือ flap ก็ต้องมีรูปร่างเฉพาะ เพื่อให้แยกแยะได้ชัดเจน แม้เพียงหันไปเหลือบมองเพียงชั่วขณะ

อาจดูเหมือนว่าเป็นเรื่องเล็ก

.

แต่นักบินที่นั่งผิดมุม เอื้อมไม่ถึงอะไรบางอย่าง หรือ องศาการมองภาพภายนอกเพี้ยนไป ก็อาจมองไม่เห็นสิ่งแวดล้อมขณะร่อนลงจอดในยามค่ำคืน

.

และเพียงเสี้ยววินาทีที่คลาดไปจากวิวตรงหน้า .. นั่นก็สุ่มเสี่ยงมากมายหลายอย่างนัก

.

ในอดีตก็มีเคสที่ทำให้โลกต้องปรับเปลี่ยนอุปกรณ์เครื่องไม้เครื่องมือในห้องนักบินมาแล้วหลายเคส เช่น

.

กรณีเครื่องวัดความสูง (Altimeter) ที่มี 3 เข็ม

.

ในอดีต altimeter รุ่นเก่ามีเข็ม 3 เข็ม แยกแสดงระดับความสูงที่ 100, 1,000 และ 10,000 ฟุต

.

ปัญหาคือ เข็มหมื่นฟุต หมุนช้ามากจนแยกไม่ออก ทำให้นักบินหลายคน ‘เข้าใจผิด’ คิดว่าตนบินอยู่ที่ 1,000 ฟุต ในขณะที่จริงๆ อยู่ที่ 11,000 ฟุต หลายเหตุการณ์นำไปสู่การร่อนลงต่ำกว่าที่ควร

.

เมื่อพบว่าการใช้ Altimeter แบบ 3 เข็มก่อให้เกิดความสับสน จึงมีการยกเลิกการใช้งาน และเปลี่ยนมาใช้ Altimeter แบบ 2 เข็มแทน ก่อนที่จะมีการพัฒนาต่อมาเป็น Digital Display Altimeter (Glass Cockpit) ซึ่งสามารถแสดงตัวเลขความสูงได้อย่างชัดเจนและลดความผิดพลาดในการอ่านค่า

.

จะเห็นได้ว่า เพียงการดีไซน์อุปกรณ์ที่ทำให้การอ่านค่าเกิดความสับสน อาจทำให้พลาดในบางเรื่องได้อย่างง่ายดาย

.

อีกกรณีที่น่าสนใจคือ ในปี 1978 เที่ยวบิน United Airlines 173 บินวนอยู่นานเพื่อเช็คปัญหาเรื่องล้อ

.

โดยนักบินจดจ่อกับระบบล้อนานเกินไป จนลืมดูน้ำมันเชื้อเพลิง

.

แม้เสียงเตือนจะดังขึ้นหลายครั้ง แต่นักบินไม่ได้สังเกตเพราะจมอยู่กับ ‘เป้าหมายเดียว’

.

ผลคือ เครื่องตกเนื่องจากน้ำมันหมดกลางอากาศ

.

ผลสืบเนื่องทำให้เกิดการออกแบบ เสียงเตือนแบบ Contextual Alert ที่ลำดับตามความสำคัญ หมายความว่า ระบบเสียงเตือนในห้องนักบินจะไม่ใช่แค่ดังขึ้น แต่จะเลือกเตือนตามบริบทของสถานการณ์ เพื่อให้ตรงจุดและลดความสับสนของนักบิน

.

ไม่ใช่ทุก Alert ต้องดังพร้อมกัน แต่ระบบจะประเมินว่า ขณะนั้นอะไร ‘สำคัญที่สุด’ แล้วจึงเลือกเสียงเตือนที่ เหมาะกับบริบทนั้นๆ (Context) เช่น ระยะเวลา สภาพเครื่อง เฟสของเที่ยวบิน (Takeoff, Cruise, Landing)

.

“มนุษย์อาจผิดพลาด แต่ดีไซน์ต้องไม่เอื้อให้ผิดพลาดได้ง่าย”

.

เรื่องการออกแบบนี้ เชื่อมโยงกับเรื่องประสาทวิทยาด้วย เพราะ สมองมนุษย์มีจุดอ่อนเรื่อง ‘ข้อมูลมากเกินไป’

.

การออกแบบห้องนักบินจึงต้องเข้าใจกลไกการทำงานของสมอง

.

แดเนียล เลวิติน (Daniel Levitin) นักประสาทวิทยา นักจิตวิทยา และนักเขียนชื่อดัง เขียนหนังสือ The Organized Mind (สมองเป็นระบบ คิดให้ชัดในยุคข้อมูลล้นโลก) อธิบายไว้ว่า

.

“สมองของคนเราสามารถรับข้อมูลได้เพียงแค่ 3 – 4 เรื่องพร้อมกันใน Working Memory (หน่วยความจำช่วงสั้น)”

.

หากเกินกว่านั้นจะเกิด Cognitive Overload

.

เมื่อมีเสียงเตือนดัง ปุ่มกระพริบ แสงไฟโชว์ จอแสดงตัวเลข หรือแม้แต่เสียง ATC ที่สอดแทรกเข้ามา

.

หากไม่มีการจัดเรียงอย่างเป็นระบบ นักบินจะมองเห็นหรือรับฟังได้ทุกอย่าง .. แต่ไม่เข้าใจอะไรเลย

.

โดยสรุป การออกแบบทุกอย่างแลกมากับประสบการณ์จริงมากมายในอดีต

.

บางครั้งเราอาจไม่ทันได้คิดว่า ปุ่มหนึ่งปุ่มจะเปลี่ยนชีวิตได้อย่างไร

.

แต่ในโลกของการบิน ปุ่มที่กดง่ายเกินไป หรือกดยากเกินไป มีค่าเท่ากับ ‘ความเป็นหรือความตายในทันที’

.

ห้องนักบินที่ดีจึงไม่ใช่แค่สวย หรู ไม่ใช่ให้ดูดี

.

แต่ต้อง ลดภาระทางสมอง (Cognitive Load) เพิ่มการแยกแยะ (Discrimination) และวางระบบสำคัญให้อยู่ในจุดที่มือเอื้อมไปถึงได้ง่าย ในวินาทีที่สมองต้องการการประมวลผลที่ถูกต้อง และแม่นยำ

.

นี่คือ Human Factors ในชีวิตจริง

.

การออกแบบที่ไม่มาตรฐาน = ความเสี่ยง

.

ห้องนักบินที่เห็นปุ่มละลานตาเต็มไปหมดนั้น จึงไม่ใช่แค่เรื่องของเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่มันคือ ‘ความตั้งใจ’ ในการปกป้องทุกคน

.

ทุกสวิตช์ ทุกหน้าจอ ทุกคันโยก ออกแบบจากบทเรียนแห่งความผิดพลาดในอดีต เพื่อให้นักบิน ‘ไม่ต้องเสียสมาธิ’ ไปกับสิ่งที่ไม่ควรเสีย

.

และได้ใช้ ‘พลังสมอง’ ไปกับสิ่งที่สำคัญที่สุดตรงหน้าเท่านั้น

….

<หมายเหตุ : บทความนี้ไม่มีเจตนาจะเชื่อมโยงไปยังกรณีอุบัติเหตุใดๆทั้งสิ้น เป็นการสรุปความรู้ทั่วไปทางการบินประกอบข้อคิดเห็นเพียงเท่านั้น>

.

.

อ่านบทความอื่นๆได้ใน Facebook Page : Hovering Inspirations 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61558412223812&mibextid=ZbWKwL