ในโลกของการบิน ทุกอย่างต้องแม่นยำหลักวินาที สิ่งที่น่ากลัวที่สุด อาจไม่ใช่เรื่องอากาศปั่นป่วน หรือระบบนำทางขัดข้อง แต่คือ “วินาทีที่สมองหยุดนิ่ง ชะงักงัน และ ไม่รู้ว่าจะทำอะไร”
.
เหมือนมีหงส์ดำอยู่ในห้องนักบิน <The Black Swan in the Cockpit> มันคือเรื่องของจิตวิทยาแห่งความประหลาดใจ
.
ส่วนใหญ่จะเกิดขึ้นอย่างฉับพลัน ในห้วงที่ไม่คาดคิดว่าจะเกิด
.
นักคิดชื่อดังอย่าง Nassim Nicholas Taleb เรียกเหตุการณ์ที่ไม่คาดคิดว่า ‘Black Swan’ มันคือเหตุการณ์ที่
.
– คาดเดาไม่ได้
– ส่งผลกระทบมหาศาล
– พอเกิดขึ้นแล้ว เมื่อมองย้อนกลับไป หลายคนมักบอกว่า “มันก็ชัดอยู่แล้ว”
.
Black Swan = หงส์ดำ เป็นปรากฎการณ์ โดยมากใช้อธิบายกับเหตุการณ์ปั่นป่วนต่างๆบนโลกที่เกิดขึ้นมาแบบยากจะคาดเดา
.
แต่หากเกิดหงส์ดำบินเข้ามาในสมองนักบิน เข้ามาอยู่ใน Cockpit ล่ะ หมายความว่าอะไร
.
ในห้องนักบิน หงส์ดำไม่มาในรูปของข่าวด่วนหรือพายุฝนฟ้าคะนองที่พยากรณ์ล่วงหน้าได้ ..
.
แต่มักมาในรูปของเสียงเตือน หรือไฟโชว์แปลกๆบนแผงเครื่องวัด อาการสั่นที่ไม่คุ้นเคย และมันมักเกิดขึ้นในห้วงยามที่ยากจะคาดเดา
.
จะใช้คำว่า ‘เซอร์ไพรส์’ ก็ได้
.
แล้วเมื่อไรมีเซอร์ไพรส์กลางอากาศ เรื่องยุ่งๆก็มักจะตามมา
.
แนวคิดของ James Reason และ Robert L. Helmreich นักจิตวิทยาชื่อดังด้าน Human Factors ของวงการบินชี้ให้เห็นว่า
เซอร์ไพรส์อาจไม่ใช่แค่อารมณ์ แต่มันคือภาวะ “ช็อกทางความคิด”
<Surprise is not a feeling. It is a cognitive shock.>
.
มันทำให้สมองหยุดประมวลผลชั่วขณะหนึ่ง
.
มันเกิดเมื่อความจริงไม่ตรงกับสิ่งที่เราคาดไว้ .. ไม่ว่าจะเป็น
.
– สิ่งที่ควรเกิดแต่ไม่เกิด
– หรือสิ่งที่ไม่ควรเกิดแต่ดันเกิด
.
ถามว่าเมื่อเกิดเซอร์ไพรส์แล้วมีผลกระทบอะไรบ้าง แน่นอนว่าย่อมเกิด ‘Surprise Effect’
.
Surprise Effect – สมองจะประมวลผลไม่ทันกับความจริงที่เกิดขึ้นอย่างฉับพลัน
.
ในบริบทของนักบิน ‘Surprise Effect’ ทำให้เกิดอาการดังต่อไปนี้
.
– สับสน
– คิดช้า
– วิเคราะห์ผิดพลาด
– ลืมสิ่งที่ควรทำ
.
แล้วร่างกายจะตอบสนองอย่างไรกับเรื่องเซอร์ไพรส์ มนุษย์จะเกิดปฏิกิริยาที่เรียกว่า ‘Startle Reflex – ร่างกายตอบสนองก่อนสมองจะคิดทัน
Startle Reflex เป็น “ปฏิกิริยาอัตโนมัติ”
.
– ร่างกายสะดุ้ง
– กล้ามเนื้อตึง
– หัวใจเต้นเร็ว
– สมอง Freeze
.
จุดอันตรายคือ เมื่อ Reflex ควบคุมร่างกายเอาไว้ก่อนที่สติจะถูกดึงกลับมา
.
มันไม่ใช่ความผิดพลาด แต่มันเกิดได้กับทุกคน
.
โดยเฉพาะ บางครั้งเมื่ออยู่ในสถานการณ์ที่ ‘เงียบเกินไป’ เช่น กลางดึก หรือขณะบินตรงบินระดับ (Cruise flight)
.
ยกตัวอย่างกรณีศึกษาสองกรณี
.
กรณีศึกษา 1 – Air France 447 (เมื่อสมองเข้าใจผิดว่าสิ่งที่เห็นคือความจริง)
.
ปี ค.ศ.2009 เที่ยวบิน AF447 จากบราซิลไปฝรั่งเศส
ลอยตัวอยู่ที่ระดับ 35,000 ฟุต กลางมหาสมุทรแอตแลนติก ท่ามกลางอากาศนิ่งสงบ
อยู่ดีๆ เครื่องบินสูญเสียข้อมูลความเร็วจาก Pitot Tube ซึ่งถูกน้ำแข็งอุดตัน
ระบบอัตโนมัติ (Autopilot) หลุดออก
หน้าจอไม่แสดงค่าความเร็ว
เสียงเตือนดังขึ้นทันที
นักบินที่ทำหน้าที่บินอยู่ เกิดสภาวะ Startle Reflex ตอบสนองทันทีโดยการดึงหัวเครื่องขึ้น
เป็นการตอบสนองที่ผิดโดยสิ้นเชิงกับสิ่งที่ควรทำ
เครื่องบินเข้าสู่สภาวะ Stall ภายในไม่กี่วินาที
และไม่มีใครคว้าคันบังคับเข้าควบคุมได้ทันการ
ทั้งลำ 228 คนเสียชีวิต
.
กรณีศึกษา 2 – CRJ200 Sweden (80 วินาทีที่ไม่มีใครถอนตัวจากความตกใจได้)
.
8 มกราคม ค.ศ.2016
CRJ200 กำลังบินในค่ำคืนที่มืดสนิทเหนือน่านฟ้าสวีเดน
.
– หน้าจอ PFD ฝั่งหนึ่งแสดงค่าผิด
– Autopilot หลุดกะทันหัน
– สถานการณ์ดูเรียบง่าย แต่บางอย่างผิดปกติ
.
นักบินตอบสนองช้า ไม่สลับไปใช้หน้าจอสำรอง
ไม่รักษา flight path
และสุดท้ายเครื่องตกภายในเวลาเพียง 80 วินาที
….
นี่คือเรื่องของ Startle Reflex และ Surprise Effect ที่เกิดขึ้น .. ซ้อนกัน
.
ซึ่งไม่มีใครกู้คืนสติได้ทัน
.
ไม่มีใครพูดคำว่า “I have Control”
.
มันก็เหมือนปรากฎการณ์หงส์ดำ ที่เข้ามาคุกคามเราแบบเซอร์ไพรส์ แล้วพอสอบสวนหาข้อเท็จจริงได้ หลายคนก็มักร้องอ๋อ แล้วพูดตรงกันว่า “มันชัดอยู่แล้ว”
…..
อันที่จริง หงส์ดำไม่ได้มาตอนเครื่องมีปัญหา แต่มันจะมาตอนที่ “เราไม่เคยฝึกให้สมองรับมือ”
.
ในห้องนักบิน
.
– บางครั้ง เราไม่รู้ว่าอะไรผิดปกติ
– บางครั้ง เรารู้ แต่ช้าเกินไป
– และบางครั้ง เราทำผิดไปแล้ว โดยไม่รู้ตัว
.
หงส์ดำจึงไม่ใช่แค่เหตุการณ์
.
แต่มันคือ “ความตกใจในสมองที่ไม่เคยถูกฝึกให้ฟื้นตัว เรียกสติกลับมาให้ทันเวลา”
.
วิธีฝึกนักบินให้รับมือกับหงส์ดำ
.
1.ฝึกการ “คืนสติ” หลังตกใจ (Recover from Startle)
.
– ใช้ Simulator (เครื่องฝึกบินจำลอง) ฝึกรับมือกับสถานการณ์ที่ไม่คาดคิดบ่อยๆ
– ลองฝึกชะลอการตอบสนองสัก 1 วินาที เพื่อดึงสมาธิกลับมาก่อนที่จะไปกดปุ่มหรือทำสิ่งใดๆ
.
2. ฝึก Cognitive Flexibility
.
– เปลี่ยนจากการจำขั้นตอน มาเป็นการวิเคราะห์สถานการณ์แบบพลิกแพลง
– ถ้าโมเดลที่รู้ไม่สามารถนำมาใช้ได้ทัน ต้อง “ยอมรับ” และ “ปรับตัว”
.
3. ฝึกพูดออกเสียงความคิด (Think-Aloud)
.
– เพื่อให้สมองและคนรอบข้างได้ยินกระบวนการคิด
– ลดความเงียบที่อาจอันตรายจากภาวะ “สมองว่างเปล่า”
– เวลาฝึกบินใหม่ๆ ครูชอบให้ศิษย์พูดออกเสียงไปด้วย บินไปด้วย ในแต่ละท่าทาง .. นี่คือเทคนิคช่วยดึงสติอย่างหนึ่ง
.
….
.
สรุป ‘ภาวะช็อกทางความคิด’ อาจเกิดขึ้นได้ .. มันไม่ใช่เรื่องของคนขี้ตกใจ
.
– คนเราทุกคนมีสัญชาตญาณตกใจ มันเป็นเรื่องธรรมชาติ แต่ทุกคนต้องฝึกให้ฟื้นจากมันให้ทัน
– สมองของเรามี reflex ที่เร็ว แต่การตัดสินใจที่ดีเกิดจากการ “หยุด – ตั้งสติ – ประเมิน”
– ในห้องนักบิน หงส์ดำอาจมาแบบไร้เสียงเตือน
.
แต่สิ่งที่จะต่อกรกับมันได้ ไม่ใช่เพียงแค่ checklist แต่มันคือ ‘สติ’
.
จริงกับคำพูดที่ว่า ในโลกของการบินนั้น ..
.
ไม่มีอะไรน่ากลัวไปกว่าวินาทีที่สมองเราตอบกับตัวเองว่า
.
“ฉันไม่รู้จะทำอะไร”
.
.
อ่านบทความอื่นๆได้ใน Facebook Page : Hovering Inspirations 👇
https://www.facebook.com/profile.php?id=61558412223812&mibextid=ZbWKwL