“ในโลกของการบิน ก็เฉกเช่นเดียวกับในชีวิตจริง การไม่ตัดสินใจอะไรเลย ถือเป็นการตัดสินใจอย่างหนึ่ง และบ่อยครั้ง มักเป็นการตัดสินใจที่ผิด”
<In flying, as in life, indecision is a decision and often the wrong one.>
.
DECIDE คืออะไร ?
.
DECIDE เป็น mnemonic อย่างหนึ่ง มีไว้เพื่อสร้างกระบวนการตัดสินใจอย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะในสถานการณ์ที่ซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
.
ส่วนประกอบของ DECIDE ประกอบไปด้วย
.
D – Detect the problem – ตรวจพบปัญหาหรือสถานการณ์ที่ต้องตัดสินใจ
E – Estimate the need to react – ประเมินว่าต้องตอบสนองหรือไม่ และเร่งด่วนแค่ไหน
C – Choose a desirable outcome – เลือกผลลัพธ์หรือเป้าหมายที่ต้องการให้เกิดขึ้น
I – Identify actions – ระบุแนวทางหรือวิธีการที่เป็นไปได้ในการแก้ปัญหา
D – Do the necessary actions – ลงมือทำตามแนวทางที่เลือกไว้ทันที
E – Evaluate the effect of the action – ประเมินผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น และปรับแผนหากจำเป็น
…..
กำเนิดของ DECIDE
.
โมเดล DECIDE ถูกพัฒนาขึ้นโดย สำนักงานบริหารการบินแห่งชาติของสหรัฐฯ (FAA) ในช่วงทศวรรษ 1980 โดยอิงจากงานวิจัยด้าน การตัดสินใจในบริบทการบิน (Aeronautical Decision-Making: ADM) ซึ่งเป็นศาสตร์ที่ศึกษาเกี่ยวกับกระบวนการคิด การประเมินสถานการณ์ และการตัดสินใจของนักบินในสถานการณ์จริง ทั้งในภาวะปกติและภาวะวิกฤต
.
ผู้บุกเบิกแนวคิดนี้คือ ดร.ริชาร์ด เจนเซน (Dr. Richard Jensen) นักวิจัยผู้ทรงคุณวุฒิด้าน Human Factors และทีมงานของเขาจาก สถาบันเวชศาสตร์การบินพลเรือนแห่ง FAA (FAA Civil Aeromedical Institute หรือ CAMI) ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ทำหน้าที่ศึกษาวิจัยเกี่ยวกับปัจจัยมนุษย์ (Human Factors) ความปลอดภัย และสุขภาพของนักบิน เพื่อพัฒนาความสามารถในการตัดสินใจและลดความผิดพลาดที่อาจเกิดขึ้นในการปฏิบัติการบิน
.
งานวิจัยของ ดร.ริชาร์ด บอกไว้ว่า
.
“อุบัติเหตุทางอากาศจำนวนมาก ไม่ได้เกิดจากการที่นักบินขาดทักษะการบิน แต่มักเกิดจากการตัดสินใจที่ผิดพลาด”
.
จากการศึกษารูปแบบการตัดสินใจของนักบินที่เผชิญสถานการณ์ไม่ปกติ เขาจึงได้พัฒนาแบบจำลองที่สามารถ ใช้สอนและฝึกได้ จนกลายมาเป็น DECIDE Model ที่ FAA บรรจุไว้ในคู่มือคู่มือการบริหารความเสี่ยงในการบิน (Risk Management Handbook) และหลักสูตร Private/Commercial/CFI (หลักสูตรนักบินส่วนบุคคล นักบินพาณิชย์ และครูการบิน) ของสหรัฐฯ
.
ความเชื่อมโยงกับจิตวิทยาเชิงปฏิบัติของ DECIDE
.
โมเดล DECIDE สอดคล้องกับแนวคิด Cognitive Loop (วงจรการตัดสินใจต่อเนื่อง) ที่พบใน neuroscience (ประสาทวิทยาศาสตร์) ซึ่งอธิบายว่า การตัดสินใจของมนุษย์ไม่ใช่เหตุการณ์แบบครั้งเดียว แต่เป็นกระบวนการวนซ้ำของการรับรู้ ประเมินผล และปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
.
สมองต้องการ framework ในการประมวลผลข้อมูล การไม่มีกรอบความคิดที่ชัดเจนในสถานการณ์กดดันสูง จะนำไปสู่ Tunnel Vision (ภาวะมองแคบแบบอุโมงค์) , Freezing (ภาวะชะงักนิ่งไม่ตอบสนอง) , หรือ Action Bias (อคติที่อยากลงมือทำทันที ม่รอประเมินข้อมูลให้รอบด้านก่อน)
.
DECIDE จึงเป็นเสมือน ‘เข็มทิศในสมอง’ ที่ช่วยให้นักบินไม่หลงอยู่ในความคิดที่วกวน
.
อธิบายแต่ละขั้นตอนต่างๆของ DECIDE ได้ดังนี้
.
D – Detect the problem
คือการสังเกตว่าเกิดอะไรผิดปกติขึ้น เช่น เครื่องสั่น เสียงเตือนดัง ไฟโชว์ ค่าพารามิเตอร์บางอย่างหายไป
ถ้าไม่พบสิ่งผิดปกติ ก็จะไม่มีการตัดสินใจเกิดขึ้น ดังนั้น สติต้องไว การดักจับปัญหาได้ไวจะได้เปรียบในทุกสถานการณ์
.
E – Estimate the need to react
การประเมินว่า “ต้องตอบสนองเร็วแค่ไหน?”
เป็นขั้นตอนที่เกี่ยวข้องกับระดับแรงกระตุ้นภายใน (Arousal Level) ซึ่งเชื่อมโยงกับ กฎของเยอร์กส์–ดอดสัน (Yerkes-Dodson) ที่แสดงให้เห็นว่า
หากแรงกดดันต่ำเกินไป เราอาจเฉื่อยชา มองข้ามสัญญาณเตือน แต่หากความเครียดสูงเกินไป สมองอาจเข้าสู่ภาวะตื่นตระหนก หรือเกิด ‘Tunnel Vision’ ได้ง่าย
ดังนั้น นักบินจึงต้อง ‘จูนระดับแรงกดดัน’ ให้พอเหมาะ เพื่อให้สามารถประเมินสถานการณ์ได้อย่างมีสติและตอบสนองได้อย่างมีประสิทธิภาพ
.
C – Choose a desirable outcome
ตัดสินใจให้ชัดว่าเป้าหมายคืออะไร เช่น “จะลงจอด”, “จะบินต่อ”, หรือ “จะหลีกเลี่ยงพายุตรงหน้า”
การตั้งเป้าหมายที่ชัดเจนคือ ‘เข็มทิศของสมอง’ ในสถานการณ์กดดัน หากไม่รู้ว่าจะไปทางไหน สมองก็จะวุ่นวายไปหมด
เป้าหมายที่ดีจะช่วยให้เราสามารถคัดกรองข้อมูล ตัดทางเลือกที่ไม่เกี่ยวข้อง และกำหนดแผนการได้อย่างตรงจุด
.
I – Identify actions
ระบุว่ามีทางเลือกใดบ้าง และขั้นตอนใดเหมาะสมที่สุด
เป็นการเปิด ‘แผนที่ความเป็นไปได้’ ก่อนเลือกทางเดิน เช่น จะลดระดับความสูงเพื่อหลีกเลี่ยงเมฆ? จะเลี้ยวออกข้างซ้ายเพื่อหลบ? จะติดต่อ ATC ขอเปลี่ยนเส้นทางไหม?
ยิ่งทางเลือกมีมาก สมองจะยิ่งวุ่นถ้าเรียบเรียงไม่ดี .. การไล่ลำดับความเหมาะสมจึงสำคัญ
.
D – Do the necessary actions
ลงมือทำตามแผนที่เลือกไว้
การตัดสินใจจะไม่มีความหมายเลย หากไม่กล้าลงมือทำ นักบินต้องมั่นใจในการกระทำของตนเอง แม้ในขณะที่ข้อมูลยังไม่สมบูรณ์ 100% เพราะการ ‘ไม่ทำอะไรเลย’ ก็อาจเป็นอันตรายกว่าการ ‘ทำอะไรบางอย่าง’
.
E – Evaluate the effect of the action
ประเมินผล – ได้ผลไหม? สถานการณ์ดีขึ้นไหม?
การบินไม่ใช่เรื่องของการตัดสินใจครั้งเดียวแล้วจบ แต่เป็น ‘วงจรการตัดสินใจต่อเนื่อง’ (Cognitive Loop)
ถ้าสิ่งที่เราทำไปยังไม่ช่วยให้สถานการณ์ดีขึ้น นักบินต้องกล้ากลับไปที่ขั้นตอนแรกอีกครั้ง (Detect) เพื่อเริ่มต้นกระบวนการใหม่อย่างเป็นระบบ
…..
ยกตัวอย่างการใช้โมเดล DECIDE
.
สมมตินักบินกำลังบินเครื่องบินเล็ก Cessna 172 ในเส้นทาง VFR (Visual Flight Rules – กฎการบินด้วยสายตา) แล้วระหว่างทางเจอหมอกหนาโดยไม่คาดคิด
.
1. D – Detect (ตรวจพบปัญหา)
สังเกตเห็นว่าวิสัยทัศน์แย่ลงอย่างรวดเร็ว หมอกเริ่มหนา มองเห็นพื้นดินไม่ชัด รับรู้ว่าสถานการณ์เริ่มมีความเสี่ยง
.
2. E – Estimate (ประเมินความจำเป็นในการตอบสนอง)
ประเมินว่า หากยังคงบินต่อโดยไม่ตัดสินใจ อาจหลุดเข้าสภาพ IMC (Instrument Meteorological Conditions – สภาพอากาศที่ต้องบินด้วยกฎการบินด้วยเครื่องวัดประกอบการบิน) ซึ่งอาจอันตรายเพราะยังไม่มีใบอนุญาตสำหรับการบินด้วยเครื่องวัด (IR – Instrument rating)
.
3. C – Choose (เลือกเป้าหมายที่ต้องการ)
ตัดสินใจว่า ‘จะเบี่ยงเส้นทางหลบหมอก และกลับไปลงที่สนามบินเดิม’ เพื่อความปลอดภัยสูงสุด
.
4. I – Identify (ระบุทางเลือกและแนวทางปฏิบัติ)
ตรวจสอบ Heading ใหม่เพื่อเบี่ยงออกจากหมอกตรงหน้า
ติดต่อ FIS (Flight Information Service – หน่วยบริการข้อมูลการบิน) หรือคุยกับ ATC เพื่อขอคำแนะนำและข้อมูลเส้นทางกลับ หมั่นตรวจสอบพิกัดของตนเองด้วยเครื่องไม้เครื่องมือที่มีอยู่บนเครื่อง สำหรับการวางแผนให้แม่นยำ
.
5. D – Do (ลงมือทำ)
บินไปตามเส้นทางที่วางไว้ แจ้งความตั้งใจต่อ ATC และทำตามขั้นตอนที่เตรียมไว้ทันที
.
6. E – Evaluate (ประเมินผลของการกระทำ)
หลังเปลี่ยนเส้นทาง หากทัศนวิสัยดีขึ้น เห็นพื้น เห็นภูมิประเทศชัดเจน
เมื่อสถานการณ์กลับมาควบคุมได้ บ่งบอกว่าการตัดสินใจนั้น ถือว่าถูกต้อง
…..
สถิติที่น่าสนใจ จากงานวิจัยของ FAA พบว่า 80% ของอุบัติเหตุที่เกิดขึ้นกับนักบินใหม่ เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจที่ล่าช้าหรือการตัดสินใจที่ไม่เด็ดขาด
.
คู่มือฝึกอบรมปัจจัยมนุษย์ในการบิน ของ ICAO (เอกสารเลขที่ 9683) หรือ ICAO Human Factors Training Manual (Doc 9683) ระบุว่า ความผิดพลาดที่เกิดขึ้นจากมนุษย์ เป็นสาเหตุหลักของอุบัติเหตุทางการบินในหลายเคส และชี้แนวทางให้หน่วยงานต่างๆเน้นย้ำการฝึกอบรม เพื่อให้มีกรอบการตัดสินใจเชิงระบบ (decision-making framework) เพื่อเสริมประสิทธิภาพของความปลอดภัยให้มากขึ้น
.
การเป็นนักบินไม่ใช่แค่รู้ว่าจะบินอย่างไร
.
แต่ต้อง ‘คิดให้เป็น’ แม้ในสถานการณ์ที่กำลังจะพังลงตรงหน้า
.
DECIDE ไม่ใช่แค่โมเดลสำหรับนักบินเพียงเท่านั้น
.
แต่มันคือแบบฝึกหัดของ ‘ความมีสติ’ ในโลกที่เต็มไปด้วยข้อมูลอันมากล้นและความกดดันที่ถาโถมเข้ามาในชีวิตเรา
.
สุดท้ายนี้
.
บางครั้งคำตอบที่ดีที่สุด คือการหยุดสักนิด แล้วเริ่ม DECIDE อย่างมีทิศทาง
.
.
อ่านบทความอื่นๆได้ใน Facebook Page : Hovering Inspirations 
https://www.facebook.com/profile.php?id=61558412223812&mibextid=ZbWKwL