สมรรถนะการคอนโทรลเครื่องด้วยระบบอัตโนมัติ

คำว่า Automation ในที่นี้หมายถึง ระบบอัตโนมัติที่ช่วยนักบินควบคุมอากาศยาน ทำแทนนักบินในบางเรื่อง เช่น รักษาความสูง ความเร็ว ทิศทางการเคลื่อนที่ แต่ยังคงต้องอาศัยการกำกับดูแลของมนุษย์อยู่

.

มันคือระบบที่ช่วยให้เราสามารถบินได้ง่ายขึ้น เผลอๆ มันบินดี บินเนียนกว่าคนอีก

.

Automation ในยุคใหม่นี้ ..ไม่ได้แค่เปลี่ยนเครื่องบิน แต่มันอาจกำลังเปลี่ยนพฤติกรรมของมนุษย์ในห้องนักบิน

.

ในอดีต การบินคือศาสตร์ของทักษะการบังคับเครื่องด้วยมือ ปฏิกิริยา การตอบสนอง ความรู้สึกประสาทสัมผัส

.

ในปัจจุบัน การบินกลายเป็นศาสตร์ของระบบอัตโนมัติ การตั้งโปรแกรม และการเฝ้าสังเกต จนบางทีเราลืมทักษะการคุมเครื่องแบบดิบๆ แบบดั้งเดิมที่เคยมี

เทคโนโลยีไม่ผิด แต่บางครั้งมนุษย์อาจลืมวิธีที่จะ ‘เป็นมนุษย์’ เวลาที่ต้องอยู่ร่วมกับมัน

.

Automation ทำให้การบินปลอดภัยขึ้นในหลายมิติ แต่มันก็กำลังพราก ‘หัวใจนักบิน’ ออกไปอย่างช้าๆ แบบที่หลายคนไม่รู้ตัว

.

ระบบ Automation คือระบบที่ .. เครื่องไม่เหนื่อย เครื่องไม่หลับ เครื่องไม่ลืม ข้อดีของมันมีดังนี้

.

– ลดภาระงานในห้องนักบิน

– ลด human error ในงานที่ซ้ำซาก

– ซิงโครไนซ์ทุกระบบให้แม่นยำยิ่งกว่ากลไกของนาฬิกาที่ซับซ้อน

– ลดต้นทุน เพิ่มประสิทธิภาพ

.

ไม่แปลกที่โลกอยากพึ่งมัน .. ใครๆก็ชอบ

.

แต่ปัญหาไม่ได้อยู่ที่ ‘การใช้’ automation

.

ปัญหาเริ่มเมื่อเราพึ่งพามัน แทน การฝึกฝนตัวเอง มากขึ้น มากขึ้น .. ไปทุกที

.

และนี่คือด้านมืดที่ไม่มีคู่มือไหนบอกไว้

.

“Automation เปลี่ยนมนุษย์ให้เป็นผู้ควบคุมระบบ แต่บางครั้งระบบก็กลับกลายมาควบคุมมนุษย์แทน”

.

จากงานวิจัยของ Campbell & Bagshaw (แคมป์เบลล์ และ แบ็กชอว์) ใน ปี ค.ศ. 2008 และ Pasztor (พาสต์เตอร์) ใน ปี ค.ศ. 2013 บอกว่าปัญหาที่พบได้บ่อย ภายหลังคนพึ่งพาระบบอัตโนมัติมากขึ้นมีดังต่อไปนี้

.

– นักบินเริ่มมี complacency (ความเคยชินที่ประมาท)

– ทักษะการบินด้วยมือ (manual flying skills) เสื่อมถอยลง

– มีประสิทธิภาพต่ำในการแก้ไขสถานการณ์นอกคู่มือ

– เกิดการสื่อสารผิดพลาด ระหว่างคนกับระบบ

.

โลกการบินยุคใหม่ได้กำหนดสมรรถนะเรื่องทักษะในการบังคับเครื่องด้วยระบบอัตโนมัติขึ้นมา เป็น 1 ใน 9 สมรรถนะของนักบินที่ทุกคนพึงมี ทักษะที่ชื่อว่า Flight Path Management – automation

.

Flight Path Management – ความสามารถที่ยิ่งใช้ automation ยิ่งต้องแม่นยำมากขึ้น

.

หมายความว่า นักบินต้องฝึกฝน ต้องรู้ใจระบบ เพื่อให้การ ‘ควบคุมเส้นทางการบินผ่านระบบอัตโนมัติ’ เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพ

.

มันไม่ใช่แค่การกดปุ่ม แล้วปล่อยให้เครื่องบินไปตามที่โปรแกรมไว้ แต่คือการฝึกฝนพฤติกรรมของนักบินให้เชี่ยวชาญอย่างลึกซึ้ง พฤติกรรมเหล่านั้นได้แก่

.

1) ใช้ระบบให้เหมาะกับสถานการณ์

นักบินที่ดีต้องรู้ว่า “เมื่อไรควรใช้ automation แบบไหน ใช้โหมดไหน” ไม่ใช่แค่รู้วิธีกดปุ่ม แต่ต้องเข้าใจด้วยว่า..เครื่องคิดอะไรอยู่

.

2) ตรวจจับและตอบสนองเมื่อเส้นทางคลาดเคลื่อน

ถ้าเครื่องบินออกนอกเส้นทาง นักบินต้องดักได้ทัน เมื่อเห็นอะไรผิดเพี้ยนไป จะยิ่งดีถ้าเห็นมัน..ก่อนที่เครื่องจะเตือน

.

3) บริหารเส้นทางบินเพื่อให้ได้ประสิทธิภาพในการปฏิบัติการบินดีที่สุด

ไม่ใช่แค่ ‘ไปถึง’ แต่ต้อง ‘ไปถึงด้วยประสิทธิภาพสูงสุด’ เช่น เลือกเส้นทาง ความสูง ความเร็ว ที่ทำให้ประหยัดน้ำมันเชื้อเพลิง

.

4) คุมเส้นทางการบินให้ได้ขณะมีภาระงานอื่นที่ต้องทำ

จริงๆ แล้ว automation คือโอกาสที่ทำให้สมองเรา ‘มีพื้นที่เหลือ’ ไปสนใจงานอื่น แต่เราต้องไม่ลืม flight path (เส้นทางการบินตามที่วางแผนไว้)

.

5) เลือกระดับ automation ให้เหมาะกับ workload และช่วงการบิน

นักบินที่เก่งไม่ใช่คนที่เปิด autopilot เร็วที่สุด แต่คือคนที่รู้ว่า เมื่อไรควร manual (บินเองด้วยมือ) เมื่อไรควรปรับลดระดับของการบินแบบออโต้ (ลด Level ของระบบอัตโมมัติลงมา) เพื่อให้รับรู้ต่อสถานการณ์ได้ดีที่สุด

.

6) เฝ้าระวังและเข้าใจ mode transitions อย่างแม่นยำ

นักบินที่ไว้ใจระบบมากไป บางครั้งอาจไม่รู้ตัวว่า ‘automation mode ถูกเปลี่ยนไปแล้ว’ พาให้เครื่องไม่ไปตามที่ตั้งใจหรือสั่งการไว้ในครั้งแรก ซึ่งอาจทำให้โปรไฟล์ของการบินคลาดเคลื่อนไป

……

รายงานของ Andy Pasztor (แอนดี้ พาสต์เตอร์) นักข่าวสายแวดวงการบิน ของ The Wall Street Journal ในปี 2013 ได้รายงานอย่างละเอียดเกี่ยวกับเรื่องความผิดพลาดของนักบินที่มีต่อการใช้งานระบบ Automation โดยอ้างอิงจากรายงานของหน่วยงานด้านความปลอดภัย (เช่น NTSB และ FAA) ประเทศสหรัฐอเมริกา ข้อมูลของรายงานสรุปว่า อุบัติเหตุส่วนใหญ่เกิดขึ้นเพราะนักบิน

.

– ไม่รู้ว่าเครื่องอยู่ใน mode ไหน

– ไม่รู้ว่าเครื่อง ‘รอ’ อะไร

– ไม่สามารถ override ได้ทันท่วงที (Overide = นักบินเข้าคุมเครื่องแทนระบบอัตโนมัติ)

.

จะว่าไปแล้ว

.

ระบบอัตโนมัติก็เหมือนเครื่องดนตรีที่มีโน้ตเป็นล้าน

.

แต่นักบินคือตัวแปรที่ทำให้มัน ‘เล่นเพลง’ ได้เพราะ ‘ตรงตามจังหวะ’

.

“ระบบไม่ได้พังเพราะมันทำผิด .. แต่มักพังเพราะนักบินเข้าใจมันผิด”

.

สมรรถนะ = ความสามารถที่ฝึกได้ ไม่ใช่พรสวรรค์

.

การบริหาร automation เป็น ‘ทักษะที่วัดได้’

.

ไม่ใช่แค่คำว่า “เราบินกับเครื่องรุ่นนี้มานาน”

.

แต่คือการตอบคำถามอย่างมืออาชีพว่า

.

– เราสามารถตรวจจับ deviation ได้เร็วไหม?

– เราเลือก mode ที่เหมาะกับ phase ได้ทันหรือเปล่า?

– เรารู้ไหมว่าระบบเปลี่ยน mode ไปแล้วตอนไหน?

– เราใช้ automation เป็นผู้ช่วย หรือปล่อยให้มันเป็นเจ้านายเรา?

.

พึงระลึกไว้ว่า Automation ไม่ใช่ผู้ช่วยตลอดเวลา บางครั้งมันอาจเป็นภาระให้กับเราก็ได้ ต้องทำความเข้าใจก่อนว่า

.

ระบบอัตโนมัติไม่สามารถตอบสนองทันต่อสถานการณ์ที่ผิดปกติได้เสมอไป

.

ยิ่งเครื่องบินสมัยใหม่มีระบบที่ซับซ้อนมากเท่าไร นักบินยิ่งต้อง ‘เข้าใจให้ลึก’ มากกว่าการกดปุ่มตามลำดับขั้นตอน

.

Automation ไม่ใช่ศัตรู แต่ Blind Trust คือภัยร้าย หากเราฝึกนักบินให้เก่งเพียงแค่ ‘ใช้ระบบ’ โดยไม่เข้าใจ ‘ตรรกะของระบบ’

.

เท่ากับเรากำลังสร้างนักบินที่ ‘รอดทุกไฟลต์…ถ้าไม่มีอะไรผิดพลาด’

แต่ในโลกแห่งการบิน ความผิดพลาดคือสิ่งที่ ‘ต้องเตรียมรับ’ ไม่ใช่แค่ ‘หวังว่าจะไม่เกิด’

.

มนุษย์ยังดีกว่าคอมพิวเตอร์ในบางสิ่ง โดยเฉพาะในสิ่งที่ไม่เคยมีใครเจอมาก่อน

.

แม้คอมพิวเตอร์จะเร็วกว่าเราในด้านการคำนวณตัวเลขจำนวนมหาศาล แต่ในเรื่องของ Perception และการตอบสนองเชิงบริบท มนุษย์ยังคงไร้คู่แข่ง (เคยเขียนอธิบายไปแล้วในบทความก่อนๆเรื่องการรับรู้และประมวลผลของสมองเรา)

.

เด็ก 4 ขวบรู้ว่าใครคือแม่ โดยไม่ต้องเสียเวลาสแกนพิกเซล

.

บางครั้ง สันชาติญาณนักบินรู้ได้เองว่า ‘มีบางอย่างผิดปกติ’ แม้ยังไม่มีไฟแดงโชว์ขึ้นมา

.

เพราะมนุษย์มีสิ่งที่คอมพิวเตอร์ยังไม่มี ไม่ว่าจะเป็น

.

– ภูมิหลังของประสบการณ์ (Experience-based Judgement)

– การเข้าใจสถานการณ์แบบเชื่อมโยงองค์ประกอบ (Contextual Awareness)

– การด้นสดอย่างแม่นยำยามระบบล้มเหลว (Novel Problem Solving)

.

ฉะนั้นแล้ว

.

งานของนักบินจึงไม่ใช่แค่ควบคุมอากาศยาน แต่คือการควบคุม ‘ความเข้าใจของตัวเองที่มีต่อระบบ’

เพราะเมื่อไรอากาศยานคิดแทนคนได้ เรายิ่งต้องคิดให้ทันเครื่องมากขึ้นกว่าเดิม

.

โลกอนาคตอาจมี autopilot ที่ฉลาดระดับซุปเปอร์ AI

.

แต่เรายังต้องการนักบินที่มี 3 สมรรถนะที่หุ่นยนต์ไม่มีวันมี ได้แก่

.

1.รู้ตัวเอง (Self-awareness)

2.เข้าใจระบบ (Systems Thinking)

3.นำทีมข้ามวิกฤต (Leadership under Stress) ด้วยสันชาติญาณของคน

.

และสิ่งเหล่านี้ไม่มีทางโหลดได้จากอินเตอร์เน็ต โดยเฉพาะบนท้องฟ้า ไม่มีปุ่ม Undo

.

โลกของการบินอาจ ‘ออโต้’ ได้ทุกอย่าง

.

แต่ความปลอดภัยยังคงต้องการ ‘มนุษย์ที่ตื่นรู้’ นั่งอยู่ในห้องนักบินเสมอ

.